Προδημοσίευση αποσπάσματος: Η Χριστιανική Αδελφότης των Νέων (Y.M.C.A.) στην Ελλάδα - Τα πρώτα 100 χρόνια (1869-1969)

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί προδημοσίευση αποσπάσματος του υπό έκδοση βιβλίου του ιστορικού Αντώνη Γώδη με τίτλο Η Χριστιανική Αδελφότης των Νέων (Y.M.C.A.) στην Ελλάδα - Τα πρώτα 100 χρόνια (1869-1969), και αναφέρεται στη χρονική περίοδο μετά τη διάλυση της Χριστιανικής Αδελφότητος των Νέων Θεσσαλονίκης (Χ.Α.Ν.Θ.) από το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου, με τον Αναγκαστικό Νόμο 1798/1939 «Περί Εθνικής και Ηθικής Αγωγής της Νεολαίας» που δημοσιεύθηκε στις 17 Ιουνίου 1939 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Το άρθρο 3 του Νόμου ρητώς προέβλεπε πως ο Υπουργός Παιδείας μπορούσε να διαλύει όλες τις οργανώσεις με παρεμφερείς με την Ε.Ο.Ν. στόχους, και η περιουσία τους να διατίθεται υπέρ αυτής.  Η συγγραφή του συγκεκριμένου αποσπάσματος ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2021. 

 

Τα σκοτεινά χρόνια 1940-1945

 

Η υπογραφή του πρωτοκόλλου παράδοσης της κινητής και ακίνητης περιουσίας της Χ.Α.Ν.Θ. στην Ε.Ο.Ν. στις 31 Ιανουαρίου 1940 σηματοδότησε την επίσημη παύση των εργασιών της Οργάνωσης για τη περίοδο 1940-1945. Η Χ.Α.Ν.Θ. έπλεε πλέον σε αχαρτογράφητα νερά και ουδείς γνώριζε εάν η διάλυση και η αναγκαστική συγχώνευσή της με την Ε.Ο.Ν. θα σήμαινε το οριστικό τέλος μιας παραγωγικής περιόδου 19 ετών. Οι εξελίξεις, για τη Χ.Α.Ν.Θ., για τη χώρα και τον κόσμο ολόκληρο, έμελλε να είναι δραματικές.

Η παύση των εργασιών της Χ.Α.Ν.Θ. και η συνακόλουθη απουσία πρακτικών για την περίοδο αυτή, σε συνδυασμό με την άγνωστη τύχη των αρχείων της Χ.Α.Ν.Θ. που παραδόθηκαν στην Ε.Ο.Ν., δεν επιτρέπουν στους ερευνητές να έχουν πλήρη εικόνα της χρήσης των εγκαταστάσεων της Χ.Α.Ν.Θ. για το διάστημα κατά το οποίο η Νεολαία Μεταξά εγκαταστάθηκε σε αυτές, δηλαδή από τον Φεβρουάριο 1940 ως την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη τον Απρίλιο 1941. Όμως, ο ελληνικός ημερήσιος Τύπος και οι αναφορές των στελεχών της αμερικανικής YMCA για την κατάσταση στη Θεσσαλονίκη είναι δύο πηγές από τις οποίες μπορούμε να αντλήσουμε ορισμένα στοιχεία για τις ημέρες της δράσης της Ε.Ο.Ν. στην πόλη.

Το επιβλητικό κεντρικό κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ., μετονομασμένο πλέον σε «Στέγη Φαλλαγίτου», παραδόθηκε στην Περιφερειακή Διοίκηση της Ε.Ο.Ν. στις 7 Φεβρουαρίου 1940 από τον Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος παρέστη στην εκδήλωση, οπότε και «εγένετο υπό τους ήχους της μουσικής και των σαλπίγγων η τελετή της επάρσεως της σημαίας της Ε.Ο.Ν. επί του νέου μεγάρου». Ο Μεταξάς, αφού παρέλαβε τη «χρυσή κλείδα», προχώρησε προς την κλειστή κύρια είσοδο του μεγάρου και εισήλθε πρώτος στο κτίριο «υπό τας ζητωκραυγάς των φαλλαγιτών και του λαού» (Εφημερίδα Ελληνικόν Μέλλον, φυλ. (8.2.1940), σ. 4.). Ουδεμία αναφορά έγινε στην εφημερίδα που εξέφραζε τις απόψεις του καθεστώτος στο γεγονός πως το «νέο μέγαρο» είχε οικοδομηθεί και εγκαινιαστεί από τη Χ.Α.Ν.Θ. το 1933, και περιερχόταν τώρα — όψιμα και αναγκαστικά —στην Ε.Ο.Ν.

Στις 10 Φεβρουαρίου 1940, δέκα ημέρες μετά την τυπική παύση των δραστηριοτήτων της Χ.Α.Ν.Θ., απολύθηκε το προσωπικό της, αν και ουσιαστικά το κτίριο είχε περιέλθει στην εξουσία της Ε.Ο.Ν. από τις αρχές Δεκεμβρίου 1939. Στους διαδρόμους του κτιρίου που φιλοξένησε εξέχοντα μέλη της κοινωνίας της Θεσσαλονίκης και εμπνευσμένους Αμερικανούς διευθυντές απέμειναν να κυκλοφορούν ένας διαχειριστής, ένας ξυλουργός και τρεις καθαρίστριες.

Παρά τις παλαιότερες διαβεβαιώσεις της Ε.Ο.Ν., το ανώτατο διοικητικό προσωπικό της Χ.Α.Ν.Θ. βρέθηκε χωρίς δουλειά, δεν αποζημιώθηκε, και αναζήτησε αλλού εργασία, ακόμη και στο εξωτερικό. Ελάχιστοι υπάλληλοι βρήκαν απασχόληση σε νέες, παρεμφερείς θέσεις στην Ε.Ο.Ν. Καθήκοντα στο κτίριο ανέλαβε κυρίως το νέο προσωπικό της Ε.Ο.Ν. Από τα μέσα Φεβρουαρίου 1940 άρχισαν και πάλι τα μαθήματα του Νυχτερινού Γυμνασίου και των άλλων σχολών. Στο κτίριο ενοικίαζαν χώρους η Δημοτική Βιβλιοθήκη, το Πρακτικό Λύκειο, το Τμήμα Γεωπονίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και η Σχολή Πολέμου. Μέχρι το καλοκαίρι είχαν ξεκινήσει από την Ε.Ο.Ν. στις εγκαταστάσεις της Χ.Α.Ν.Θ. δράσεις αθλητισμού, εκδρομών και κινηματογράφου, με μεγάλη συμμετοχή φαλαγγιτών. Στη θερινή κατασκήνωση Πηλίου φιλοξενήθηκαν μέλη της Ε.Ο.Ν. από τη Λάρισα και τον Βόλο, υπό τη διεύθυνση της.

Όπως γινόταν πάντοτε, τις εξελίξεις παρακολουθούσε εκ του σύνεγγυς η Διεθνής Επιτροπή των ΧΑΝ Ηνωμένων Πολιτειών και Καναδά, μέχρι τουλάχιστον την αποχώρηση του τελευταίου εκπροσώπου της από τη χώρα τον Μάρτιο 1940. Η αποχώρηση έγινε καθώς δεν απέμενε πια καμία ελπίδα για να ανατραπεί η δυσμενής απόφαση διάλυσης της Χ.Α.Ν.Θ. και έπρεπε πλέον να αναζητηθούν άλλοι τρόποι διαχείρισης της κατάστασης.

Η συμφωνία παράδοσης της ακίνητης περιουσίας της Χ.Α.Ν.Θ. στην Ε.Ο.Ν. ουδέποτε περιβλήθηκε τον έγγραφο τύπο της μεταγραφής στο Υποθηκοφυλακείο, και έτσι η Ε.Ο.Ν. ουδέποτε κατέστη επισήμως κύριος της περιουσίας της Χ.Α.Ν.Θ..

Ωστόσο, η διαπίστωση της κατάστασης ως τετελεσμένης ουδόλως οδήγησε σε αδράνεια. Αν και η επίσημη Χ.Α.Ν.Θ. είχε πλέον σιγήσει, τα πρώην μέλη του Διοικητικού της Συμβουλίου είχαν φροντίσει να καταγράψουν την κινητή και ακίνητη περιουσία της στον τελευταίο ισολογισμό της, να περισώσουν στις οικίες τους ιστορικά τεκμήρια από τη διαδρομή της Χ.Α.Ν.Θ., και να παραδώσουν προς φύλαξη στην Αμερικανική Γεωργική Σχολή Θεσσαλονίκης έπιπλα και εξοπλισμό της Διεθνούς Επιτροπής των ΧΑΝ Ηνωμένων Πολιτειών και Καναδά. Παράλληλα, η Διεθνής Επιτροπή, κυρίως δια του τελευταίου Γενικού Γραμματέα της στην Ελλάδα, Herbert P. Lansdale Jr., άρχισε μια νέα προσπάθεια ενημέρωσης εξεχουσών προσωπικοτήτων, στην ελληνική και διεθνή σκηνή, για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα σε σχέση με τη διακοπή λειτουργίας της ΧΑΝ. Έτσι, σε διάστημα λίγων μηνών υπήρξε αλληλογραφία με τον Ernest Riggs, πρόεδρο του Aμερικανικού Κολεγίου Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη, την Έλενα Βενιζέλου (χήρα του Ελευθερίου Βενιζέλου) στο Παρίσι, ενημέρωση του Αμερικανού πρέσβη στην Αθήνα Lincoln MacVeagh, επιστολή στον Διάδοχο Παύλο, αναφορές και υπομνήματα προς τις προξενικές Αρχές της Ελλάδας στις Η.Π.Α., και—μέσω κορυφαίων στελεχών της Διεθνούς Επιτροπής—επαφές με παράγοντες της ελληνοαμερικανικής κοινότητας

Παρότι σφόδρα δυσαρεστημένη με τις εξελίξεις και φοβούμενη την αντίστοιχη δυσαρέσκεια των πολλών Αμερικανών φίλων και δωρητών της Χ.Α.Ν.Θ., η Διεθνής Επιτροπή έθεσε ως βραχυπρόθεσμο στόχο την εξεύρεση κοινού τόπου με την Ε.Ο.Ν. και όχι την μετωπική αντιπαράθεση, με μακροπρόθεσμο στόχο τη διατήρηση φιλικών σχέσεων με την ελληνική κυβέρνηση, κάτι που εξάλλου διαχρονικά χαρακτήριζε την Οργάνωση.

Όπως ήταν φυσικό, η είσοδος της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν άφησε περιθώρια για εντονότερες προσπάθειες επαναπροσέγγισης. Όμως, ο θάνατος του Ιωάννη Μεταξά στις 29 Ιανουαρίου 1941 και η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Αλέξανδρο Κορυζή, φίλο της ΧΑΝ, δημιούργησε ξανά ελπίδες για την επανασύσταση της. Λίγες ημέρες αργότερα, η Διεθνής Επιτροπή των ΧΑΝ Ηνωμένων Πολιτειών και Καναδά έγινε δέκτης πληροφοριών για την πιθανή ανάληψη πρωτοβουλίας ανασύστασης της ΧΑΝ στην Ελλάδα από τον ελληνοαμερικανό μεγιστάνα του αμερικανικού κινηματογράφου Σπύρο Σκούρα, πρόεδρο της Ελληνικής Πολεμικής Περίθαλψης (Greek War Relief Association) και συνδαιτυμόνα του Αλέξανδρου Κορυζή. Προς την κατεύθυνση αυτή εργάστηκε και ο ανιψιός του Σπύρου Σκούρα, Θάνος Σκούρας, ο οποίος υπήρξε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της ΧΑΝ Αθηνών. Οι στενές συγγενικές και κοινωνικές σχέσεις των τριών ανδρών υπόσχονταν πολλά. Όμως, η είσοδος των γερμανικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη στις 9 Απριλίου 1941, και η αυτοκτονία του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κορυζή, δύο εβδομάδες αργότερα, έδωσαν τέλος στις προσδοκίες αυτές.

Στη Θεσσαλονίκη, το κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ. έβλεπε νέους ενοίκους να έρχονται, και παλιούς να φεύγουν. Έχοντας μεταφέρει, λίγους μήνες νωρίτερα, τις τεχνικές υπηρεσίες του στο κτίριο, και έχοντας ήδη κατασκευάσει αντιαεροπορικό καταφύγιο στο υπόγειό του, «προς διασφάλισιν της ζωής και του προσωπικού των υπηρεσιών» του, ο Δήμος Θεσσαλονίκης εξασφάλιζε στις 11 Μαρτίου 1941, κατόπιν «ιδιοχείρου εγγράφου εντολής» του Υπουργού, μια μεγάλη αίθουσα στη Χ.Α.Ν.Θ. για να στεγάσει τα αρχεία του Δήμου. Λίγες εβδομάδες αργότερα, τα μέλη της υπό διάλυσης Ε.Ο.Ν. εγκατέλειπαν βιαστικά το κτίριο — βάζοντας τέλος σε ένα θλιβερό επεισόδιο της ιστορίας του Μεγάρου Χ.Α.Ν.Θ., που ξεκίνησε με ζητωκραυγές για τον Ιωάννη Μεταξά, «δι΄ανατάσεως της δεξιάς χειρός» των φαλαγγιτών που τον υποδέχονταν — καθώς οι Γερμανικές Στρατιωτικές Αρχές εγκαθίσταντο σε αυτό, υποχρεώνοντας έτσι τη Δημοτική Βιβλιοθήκη και τις άλλες υπηρεσίες του Δήμου να αναζητήσουν αλλού στέγη.

Τον Ιούλιο του 1941, το ενδιαφέρον της Διεθνούς Επιτροπής στη Νέα Υόρκη στράφηκε στην εξόριστη κυβέρνηση και στις προσπάθειες για απόσπαση δήλωσης από τον πρωθυπουργό της Εμμανουήλ Τσουδερό ή τον Βασιλιά Γεώργιο Β΄, για τη μελλοντική αποκατάσταση των Χριστιανικών Αδελφοτήτων Νέων στην Ελλάδα. Όπως ήταν φυσικό, η επικοινωνία επικεντρώθηκε σε άτομα στην κυβέρνηση που είχαν στενές σχέσεις με τη ΧΑΝ στην Ελλάδα και ήταν φιλικά διακείμενοι προς το έργο της. Εξάλλου, η καλλιέργεια φιλικών σχέσεων με τις τοπικές κοινωνίες και τους εκπροσώπους τους, ως μέσο ευόδωσης των ευγενών σκοπών τους, υπήρξε ανέκαθεν γνώρισμα των Χριστιανικών Αδελφοτήτων παγκοσμίως.

Το φθινόπωρο υπήρξε γόνιμο σε επαφές με έλληνες και αμερικανούς αξιωματούχους, αλλά και την ελληνική ομογένεια, με τις προσπάθειες επαναπροσέγγισης να εντείνονται τους επόμενους μήνες και να κορυφώνονται τον Ιούνιο 1942. Στις 25 Ιουνίου, ο Εμμανουήλ Τσουδερός υπέγραψε επιστολή στη Νέα Υόρκη — πόλη την οποία επισκέφθηκε συνοδεύοντας τον Γεώργιο στο ταξίδι του στις Η.Π.Α. —με την οποία τόνιζε την ευαρέσκεια της εξόριστης κυβέρνησης για το έργο της αμερικανικής YMCA στην Ελλάδα, και δεσμευόταν για την ανασύσταση της ελληνικής ΧΑΝ με την απελευθέρωση της χώρας. Πληροφορούσε, μάλιστα, τον αποδέκτη της επιστολής του, Πρόεδρο της Διεθνούς Επιτροπής των ΧΑΝ Ηνωμένων Πολιτειών και Καναδά, Cleveland Ε. Dodge, πως θα προωθούσε στον Γεώργιο νόμο προς υπογραφή, ο οποίος θα ακύρωνε τα προηγούμενα διατάγματα διάλυσης των ελληνικών ΧΑΝ και θα αποκαθιστούσε τη λειτουργία τους.

Όντως, στις 24 Δεκέμβριου 1942 ο ίδιος ο Τσουδερός τηλεγράφησε στον Herbert Lansdale πως εκδόθηκε νέος νόμος που ανέτρεπε τον προηγούμενο «νόμο Μεταξά», και τον παρακαλούσε να ειδοποιήσει την έδρα της Διεθνούς Επιτροπής για το νέο αυτό, «το οποίο [του έδινε] ιδιαίτερη ικανοποίηση». Ο αναγκαστικός νόμος 3136/1942 υπογράφηκε στο Λονδίνο στις 16 Δεκεμβρίου 1942 και δημοσιεύτηκε στο Φύλλο 27 του Α’ Τεύχους της Εφημερίδας της Κυβέρνησης που φέρει ημερομηνία 21 Δεκεμβρίου 1942.

Η κατάσταση του επόμενου, τραγικού έτους του πολέμου, που είδε τη Θεσσαλονίκη να θρηνεί θύματα διώξεων και εκτελέσεων, και να βιώνει τον εκτοπισμό και τη δολοφονία των εβραίων κατοίκων της — και τη μεγάλη ανεξίθρησκη οικογένεια της Χ.Α.Ν.Θ. να χάνει αγαπημένα μέλη της — δεν άφηνε περιθώρια για καμία ουσιαστική διπλωματική ή άλλη κίνηση σε σχέση με την κατάσταση της Χ.Α.Ν.Θ. ή της περιουσίας της στην Ελλάδα. Μοναδική πληροφορία που έχουμε για το θέμα είναι σε αναφορά στελέχους του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα τον Ιούνιο 1943, μετά από εντολή των γερμανικών αρχών κατοχής. Ο Ελβετός Δρ. R. Burchhardt κατά την άφιξή του στη Γενεύη ανέφερε πως το κτίριο της ΧΑΝ στη Θεσσαλονίκη στέγαζε άνδρες της γερμανικής αστυνομίας και της ελληνικής χωροφυλακής. Διατύπωνε μάλιστα την άποψη πως για την επιστροφή του κτιρίου της Χ.Α.Ν.Θ. θα έπρεπε εφεξής να απευθύνεται κανείς στην ελληνική κυβέρνηση, υπονοώντας ίσως πως η πολεμική και πολιτική κατάσταση είχαν πλήρως παγιωθεί στη χώρα και πως τα νήματα της εξουσίας κινούσαν πλέον παράγοντες εντός των συνόρων της.

Οι επεμβάσεις στο κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ. από τους εισβολείς του γίνονται πλέον με τρόπο ολοένα και πιο τραχύ (κατεδάφιση του εξωτερικού τοίχου της Χ.Α.Ν.Θ. προς τον στίβο για τη δημιουργία ράμπας εισόδου οχημάτων στον χώρο της πισίνας, κατασκευή φυλακής, σταδιακή καταστροφή της μηχανολογικής εγκατάστασης, ζημίες σε εξοπλισμό και έπιπλα), χωρίς πρόνοια για τη μελλοντική κατάσταση και χρήση του ή σεβασμό προς τον σκοπό για τον οποίο οικοδομήθηκε. Μέρος του κτιρίου χρησιμοποιήθηκε για τον στρατωνισμό γερμανικών στρατευμάτων, ενώ ο στίβος χρησιμοποιήθηκε από τους γερμανούς κατακτητές για αθλητικούς αγώνες τους. Γερμανοί στρατιώτες φωτογραφίζονταν μπροστά στο κτίριο ή στη στέγη του, αγκαλιασμένοι και χαμογελαστοί, ενώ στον εμβληματικό τρούλο του κυμάτιζε πλέον η σβάστικα.

Ένα έτος αργότερα, τον Μάρτιο 1944, και ενώ οι πληροφορίες για τις πολεμικές εξελίξεις δημιουργούσαν πλέον ελπίδες για απελευθέρωση, υπήρξε ξανά έντονη κινητικότητα στους κόλπους της Διεθνούς Επιτροπής για τη διάδοχη πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα. Κρίσιμο ρόλο διαδραμάτισε και πάλι ο Herbert P. Lansdale Jr., ο οποίος συνέταξε και σχολίασε, για λογαριασμό της Διεθνούς Επιτροπής, κατάλογο ανερχόμενων Ελλήνων πολιτικών, ως πιθανών επόμενων συνομιλητών της για τη μεταπολεμική κατάσταση στις ΧΑΝ της Ελλάδας.

Κατά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, το Μέγαρο Χ.Α.Ν.Θ. έγινε εστία συγκρούσεων μεταξύ 1.500 Χωροφυλάκων της Εκατονταρχίας, που είχαν οχυρωθεί με βαρύ οπλισμό στο κτίριο, και τμημάτων της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ και εφεδρικών μονάδων του. Η αιματοχυσία αποτράπηκε την τελευταία στιγμή, πριν εκπνεύσει το 24ωρο τελεσίγραφο του ΕΛΑΣ στις 30 Οκτωβρίου 1944. Οι οχυρωμένοι αποχώρησαν, χωρίς στολές και οπλισμό, και το κτίριο άλλαξε χρήση για ακόμη μια φορά, υποδεχόμενο τον νέο δήμαρχο που τοποθέτησε το ΕΑΜ στη Θεσσαλονίκη, τον καθηγητή Δημήτρη Καββάδα. Δύο εβδομάδες αργότερα εγκαταστάθηκαν στο κτίριο 700 άνδρες της 7^ης Ινδικής Ταξιαρχίας Πεζικού των Βρετανικών δυνάμεων, γεγονός που το γνωρίζουμε από επιστολή του αμερικανού ναυτικού ακολούθου, της 14^ης Νοεμβρίου 1944, ο οποίος είχε μεταβεί επιτόπου για να δώσει αναφορά στη Διεθνή Επιτροπή για την επικρατούσα εκεί κατάσταση. Οι Ινδοί χρησιμοποίησαν τα αποδυτήρια ως στάβλους και τις αίθουσες λουτρών ως σφαγεία, ενώ μαγείρευαν σε ανοιχτές εστίες φωτιάς στις μεγάλες αίθουσες υποδοχής του κτιρίου.

Η ανακωχή των «Δεκεμβριανών» στις 11 Ιανουαρίου 1945 οδήγησε στην απομάκρυνση του ΕΑΜ από το προσκήνιο, όπως και του προσωρινού Δημάρχου Θεσσαλονίκης Δ. Καββάδα και των μελών της ΕΠΟΝ από το κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ., όπου είχαν εγκαταστήσει την κεντρική τους Λέσχη. Οι νέοι ένοικοι που εγκαταστάθηκαν στο κτίριο, ήταν άνδρες του ελληνικού στρατού, καθώς και η NAAFI (Navy, Army, & Air Force Institutes), ειδική βρετανική υπηρεσία για την αναψυχή των στρατιωτών και την πώληση ειδών καντίνας, αντίστοιχη με τα περίφημα «Σπίτια του Στρατιώτη» του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά από πέντε σχεδόν χρόνια παύσης λειτουργίας της Οργάνωσης, διάχυτη ήταν η εσφαλμένη εντύπωση πως το κτίριο αποτελούσε πλέον δημόσια περιουσία, και πως η ελληνική κυβέρνηση μπορούσε να το χρησιμοποιήσει και να το διαθέσει κατά το δοκούν.

Αυτοί όμως που γνώριζαν τι πραγματικά είχε συμβεί, δηλαδή τα μέλη του τελευταίου προπολεμικού Διοικητικού Συμβουλίου της Χ.Α.Ν.Θ. (μερικοί εκ των οποίων έκαναν μυστικές συναντήσεις στη διάρκεια της Κατοχής) και τα στελέχη της Διεθνούς Επιτροπής, ανέλαβαν δράση. Το ενδιαφέρον της Διεθνούς Επιτροπής για την ανασύσταση των ΧΑΝ στην Ελλάδα και την απόδοση σε αυτές της μεγάλης περιουσίας τους έγινε αμέσως αισθητό στους κόλπους της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης, και μάλιστα σε υψηλό πολιτικό επίπεδο. Μόνο ως βαρυσήμαντη έκφραση ενδιαφέροντος της αμερικανικής κυβέρνησης για την τύχη των ΧΑΝ στην Ελλάδα μπορεί να εκληφθεί η διαβίβαση επιστολής του Frank V. Slack, Γενικού Διευθυντή της Διεθνούς Επιτροπής, από τον ίδιο τον Υπουργό Εξωτερικών των Η.Π.Α. Edward Stettinius, Jr. Η επιστολή συντάχθηκε την 1^η Ιανουαρίου 1945 και έφτασε στα χέρια του Διοικητικού Συμβουλίου της Χ.Α.Ν.Θ. ένα σχεδόν μήνα αργότερα, δια της διπλωματικής οδού (μέσω του Υπουργείου Εξωτερικών των Η.Π.Α., της Αμερικανικής Πρεσβείας στην Αθήνα και του Προξενείου των Η.Π.Α. στη Θεσσαλονίκη). Ο Γενικός Διευθυντής έθετε ερωτήσεις αναφορικά με τα παλαιά στελέχη και τους εργαζομένους της Χ.Α.Ν.Θ., την υφιστάμενη νομική της θέση, την κατάσταση του κεντρικού της κτιρίου και τα περιουσιακά της στοιχεία στη Θεσσαλονίκη και στο Πήλιο.

Το ενδιαφέρον βρήκε ευήκοα ώτα στο πρόσωπο του Νικολάου Πλαστήρα, νέου πρωθυπουργού της χώρας από τις 3 Ιανουαρίου 1945, στον οποίο ο Γεώργιος Λούλης, τελευταίος προπολεμικός πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Χ.Α.Ν.Θ., απηύθυνε, από την Αθήνα όπου βρισκόταν, έκκληση για αποκατάσταση της Οργάνωσης. Την έκκληση του Γ. Λούλη επανέλαβε προφορικά στον πρωθυπουργό Πλαστήρα ο Αμερικανός David Creighton, ειδικός απεσταλμένος της Διεθνούς Επιτροπής που είχε φθάσει στην Ελλάδα ειδικά για να τον συναντήσει, συνοδευόμενος από τον Γ. Λούλη.

Εκκλήσεις όμως έγιναν και προς τη Διεθνή Επιτροπή, για οικονομική στήριξη. Και, όπως στο παρελθόν, έτσι και τώρα, η αμερικανική βοήθεια δόθηκε με ανιδιοτέλεια και χωρίς δισταγμό. Με μία όμως διαφορά, που αποτυπώνεται γλαφυρά σε έγγραφο που έστειλε ο Frank Slack προς τον David Creighton στις 13 Φεβρουαρίου 1945. O Slack έγραφε πως δεν υπάρχει πια πακτωλός χρημάτων στη διάθεση της αμερικανικής ΧΑΝ, όπως υπήρχε στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, για να τα διαθέσει σε κτιριακά προγράμματα και σε πολυπληθές προσωπικό ανά την υφήλιο. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα χρήματα που διατέθηκαν για προγράμματα της ΧΑΝ είχαν εξαντληθεί με το πέρας των εχθροπραξιών. Επομένως, όσα χρήματα εφεξής διετίθεντο θα έπρεπε να καλυφθούν από έκτακτα κονδύλια, η δε γενική στρατηγική θα έπρεπε να ενισχύει τις προσπάθειες κάλυψης των αναγκών από ίδιους, ελληνικούς πόρους.

Η πρώτη μεταπολεμική συνεδρίαση των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου της Χ.Α.Ν.Θ. πραγματοποιήθηκε στις 21 Μαρτίου 1945 στην Εμπορική Τράπεζα της Θεσσαλονίκης, και όχι στο κατειλημμένο και βαθιά πληγωμένο κτίριό της. Σημαντικότερο θέμα της ημερησίας διάταξης ήταν η «Επανάληψις λειτουργίας Χ.Α.Ν.Θ.». Πέντε μόλις μέρες αργότερα, στις 26 Μαρτίου 1945, ο Νικόλαος Πλαστήρας πληροφορούσε με χωριστές επιστολές του τον David Creighton και τον Γεώργιο Λούλη πως η κυβέρνησή του εξέδωσε νόμο με τον οποίο «οι ΧΑΝ Ελλάδος αποκαθίστανται πλήρως, αποδιδομένης εις αυτάς της περιουσίας των». Ο νόμος 224, που κατήργησε τον αναγκαστικό νόμο 1798/1939, δημοσιεύθηκε την επόμενη ημέρα, 27.3.1945, στο φύλλο 73 της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως.

Η Χριστιανική Αδελφότητα Θεσσαλονίκη έκλεισε έτσι ένα δραματικό κεφάλαιο της ιστορίας της και, με τη βοήθεια πολλών φίλων της, ήταν έτοιμη να βαδίσει ξανά μπροστά.

[Καστοριά, Εβραίοι 4 * Kastoria, Jews 4]: parva judaica celetrensia. Άρρενα τέκνα εβραϊκών οικογενειών της Καστοριάς, τα οποία γεννήθηκαν κατά τα έτη 1940-1944. Συμπληρωματικώς και ορισμένα στοιχεία για τα επόμενα έτη 1945-1947. * Boys born to Jewish families of Kastoria between 1940 and 1944. Additional data for 1945-1947.

 

Στο αρχείον Νέστορος Καββαδά υπάρχει φάκελος με τα μητρώα των αρρένων οι  οποίοι γεννήθηκαν στη Καστοριά κατά τα έτη 1940 – 1947. Από αυτά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα 5 πρώτα, στα οποία περιλαμβάνονται οι άρρενες, όσοι γεννήθηκαν κατά τα έτη 1940-1944. Και από τα αναφερόμενα μητρώα, επιλέγονται και καταγράφονται παρακάτω τα άρρενα τέκνα των Ισραηλιτικών οικογενειών του Δήμου Καστοριάς για τα αντίστοιχα έτη 1940-1944

 

Α’. Ετήσιον Μητρώον Αρρένων

Των γεννηθέντων αρρένων το έτος 1940 του Δήμου Καστορίας, Επαρχίας Καστορίας Νομού Φλωρίνης

 

α/α	α/μ	ΕΠΩΝΥΜΟ	ΚΥΡΙΟ ΟΝΟΜΑ	ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑ ΜΗΤΡΟΣ
1	2	Αλφανταρής	Ιωσήφ	Σαμουήλ	Κλάρα
2	10	Δεμάγιου	Μινασιές ( ή Μενασιές) [Μενασσέ]	Αβραάμ	Φλώρα
3	13	Ελιάου	Ααρών	Ιακώβ	Κλάρα
4	14	Ελιάου	Ιωσήφ	Σαμουήλ	Ρασιέλ [Ρασέλ]
5	15	Ελιάου	Σαμουήλ	Μωϋσής	Ματθίλδη
6	17	Ζαχαρίας [Ζαχαρία]	Σολομών	Ισαάκ	Αλέγρη
7	21	Κοέν	Σουμαγιάς	Χαήμ	Παλόμπα
8	25	Κόπιο	Ισαάκ	Σολομών	Σολ
9	29	Κασούτο	Ιακώβ	Ισραήλ	Σαρίνα
10	37	Μεβοράχ	Μωϋσής	Μποχώρ	Αλέγρη
11	42	Νεγρή	Μινασέμ	Ισαάκ	Στερίνα
12	45	Ρούσσου	Ισαάκ	Λεβή	Ερνέστα
13	46	Ρούσσου	Ισραήλ	Ισαάκ	Δελήσια
14	59	Κοέν	Σολομών	Μωϋσής	Μαλκά

 

 

1940: Δήμος Καστορίας – Επαρχία Καστορίας, Νομός Φλωρίνης: Σύνολον νεογεννήτων 69 [62 Καστορίας, 2 Αποσκέπου και 5 Κεφαλαρίου]. Το Μητρώον αποτελείται από 3 φύλλα δακτυλογραφημένα, το υπογράφουν στις 21 Αυγούστου 1941 ο δήμαρχος Καστορίας Φιλόλαος Πηχεών, ο επί των Μητρώων υπάλληλος Γεώργιος Καραμπίνας και οι κληρικοί, Αρχιμανδρίτης Βασίλειος Λίτσκας και Πρωθιερεύς  Άνθιμος Αναγνώστου.

Στις Παρατηρήσεις σημειώνεται: Απεβίωσαν: 4 νήπια, 3 χριστιανών γονέων και ο Κασούτο Ιακώβ του Ισραήλ και της Σαρίνας. Ο Ιακώβ θα μπορούσε να είναι αδελφός της Μπέρρυς Ναχμία καθώς το όνομα του πατέρα της ήταν Ισραέλ Κασούτο του Ιακώβ και η ίδια αναφέρει ως ένα από τα 4 ετεροθαλή αδελφάκια της – το μικρότερο -  εκείνο με το όνομα Ιακώβ. Σε αυτή τη περίπτωση, Σαρίνα ήταν  το όνομα της μητριάς της¹. 

Σε ένα αντίγραφο του μητρώου, (από το οποίο έχουν αφαιρεθεί τα ονοματεπώνυμα των νεογεννήτων τα οποία είχαν αποβιώσει), είναι 58 ο συνολικός αριθμός των αρρένων του Μητρώου για την πόλη της Καστοριάς, 45 παίδες χριστιανικών και 13 ισραηλιτικών οικογενειών.  Το μητρώον συνοδεύεται  από το Πρακτικόν της Συνεδρίας της Επιτροπής μητρώων αρρένων της 22 Αυγούστου  1941, η οποία επικύρωσε τον κατάλογο των γεννηθέντων αρρένων κατά το έτος 1940 και τους ενέγραψε στο οικείο ετήσιο μητρώο του Δήμου. Μέλη της Επιτροπής Μητρώων είναι οι 4 παραπάνω αναφερόμενοι, (οι οποίοι υπογράφουν το έγγραφο), και ο, ληξίαρχος Καστορίας, Γεώργιος Τζιάττας.

 

 

 

Β’. Κατάλογος ονομαστικός

Των γεννηθέντων αρρένων κατά το έτος 1941 εγγραπτέων εις τα μητρώα αρρένων του Δήμου Καστορίας [αριστερά στο φύλλο: Νομός Καστορίας – Δήμος Καστορίας, δεξιά: Γραφείον Μητρώων Φλωρίνης]

 

α/α	α/μ	ΕΠΩΝΥΜΟ	ΚΥΡΙΟ ΟΝΟΜΑ	ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑ ΜΗΤΡΟΣ
1	2	Ασαέλ	Αρών	Αβραάμ	Σούχω
2	8	Ζαχαρίου [Ζαχαρία]	Λέζερ	Ισαάκ	Ντέλη
3	23	Ρούσου	Σαλώμ	Ιακώβ	Έστερ

 

α/α	ΟΝΟΜΑ ΠΑΠΠΟΥ ΕΚ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟΝ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΤΗΣ	ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΓΟΝΕΩΝ
1	Ισαάκ	Ισαάκ Ρούσου	Γυρολόγος-οικοκυρά
2	Μπίτη	Αρών Μωσιέ	Υφασματέμπορος
3	Μωϋσής	Σαμουήλ Μεβοράχ	Έμπορος

 

1941: Δήμος Καστορίας – Νομός Καστορίας, Γραφείον Μητρώων Φλωρίνης: Συνολικά 45 νεογέννητα  [32 από την Καστοριά –και ένα όνομα σβησμένο – 3 από τον Απόσκεπο και 9 από το Κεφαλάρι]. Επειδή καταγράφονται τα επαγγέλματα και για τους δύο γονείς, για τις μητέρες, με ομοιωματικά, σημειώνεται, ως επάγγελμα όλων, τα οικιακά – χριστιανές και εβραίες είναι «οικοκυρές».. Το μητρώον υπογράφει ο Δήμαρχος και ο επί των μητρώων υπάλληλος Γεώργιος Καραμπίνας

 

 

                                     Γ’. Ετήσιον Μητρώον

Των γεννηθέντων Αρρένων το έτος 1942 του Δήμου Καστορίας Νομού και Επαρχίας Καστορίας.

 

 

α/α	α/μ	ΕΠΩΝΥΜΟ	ΚΥΡΙΟ ΟΝΟΜΑ	ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑ ΜΗΤΡΟΣ
1	11	Ελιάου	Αβραάμ	Σαμουήλ	Ρασέλ
2	12	Ελιάου	Ιακώβ	Μισέλ	Ερνέστα
3	16	Κασσούτο	Βιτάλ	Μωΰς	Σαρρίνα
4	18	Κοέν	Σαλώμ	Χαΐμ	Παλιόμπα [Παλόμπα]
5	19	Κοέν	Μαήρ	Ιωσήφ	Ρεβέκκα
6	24	Κασσούτο	Σαμουήλ	Ιακώβ	Σάρρα
7	32	Μεβοράχ	Μωΰς	Ιωσήφ	Μπέρτα
8	40	Ρούσου	Αβραάμ	Χαήμ	Μποένα
9	59	Χαζάν	Σολομών	Ιακώβ/Αμπά	Μαριάμ

 

 

α/α	ΟΝΟΜΑ ΠΑΠΠΟΥ ΕΚ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟΝ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΤΗΣ [μητρός]	ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΓΟΝΕΩΝ
1	Ιωσήφ	Μποχώρ Κοέν	αχθοφόρος
2	-	Ιακώβ Ελιάου	έμπορος ψιλικών
3	-	Σουμαγιά Μεβοράχ	υφασματέμπορος
4	Σολομών	Μποχώρ Μάγιου	έμπορος υαλικών
5	Αβραάμ	Μαήρ Καλδερών	χειρώναξ
6	-	Ισαάκ Ρούσσου	υφασματέμπορος
7	Μουσιών	Νατάν Χονέν	γυρολόγος
8	Ισαάκ	Αβραάμ Μάγιου	γυρολόγος
9	Ιακώβ	Μωΰς Χαζάν	Οπωροπώλης

 

 

1942: Δήμος Καστορίας, Νομός και Επαρχία Καστορίας. Συνολικά 77 νεογέννητα [61 από την Καστοριά, 6 από τον Απόσκεπο και 10 από το Κεφαλάρι], απεβίωσαν δύο νεογέννητα χριστιανικών οικογενειών ενώ δύο άρρενα γεννήθηκαν το 1942 αλλά καταγράφονται στο μητρώο του έτους 1943. Το Μητρώον του 1942, υπογράφεται την 31 Δεκεμβρίου 1943.

20 μητέρες γέννησαν στο Δημοτικό Νοσοκομείο Καστορίας, οι υπόλοιπες στο σπίτι τους - η ένδειξη «μαιευτήριον ή κλινική εις ήν εγεννήθη», σημειώνεται στην αντίστοιχη στήλη και, εκτός από τις 20, για τις άλλες μητέρες αναγράφεται η  «οικία» τους ως ο τόπος που γέννησαν. Στην «οικία» τους γέννησαν και όλες οι εβραίες μητέρες, καθώς καμία από αυτές δεν προσήλθε στο Δημοτικό Νοσοκομείο.  

 

 

Δ. Ετήσιον Μητρώον

Των γεννηθέντων Αρρένων το έτος 1943 του Δήμου Καστορίας Νομού και Επαρχίας Καστορίας.

 

 

 

 

 

α/α	α/μ	ΕΠΩΝΥΜΟ	ΚΥΡΙΟ ΟΝΟΜΑ	ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑ ΜΗΤΡΟΣ
1	7	Γιαχγιά	Ισραήλ	Ελισιάχ	Μαζαλτώ
2	13	Ζαχαρία	Αβραάμ	Ιακώβ	Αλέγρα
3	16	Ισαάκ	Ραχαμάς	Ιακώβ	Λίζα
4	17	Ιζρά	Μπένο	Ελιέζερ	Ρεβέκκα
5	23	Καμχή	Σαμπιτάν [Σαμπετάϊ]	Σαμουήλ	Άννα
6	24	Καμχή	Σιαλώμ	Σαμουήλ	Άννα
7	28	Μεβοράχ	Γιομτό	Μποχώρ	Αλέγρα
8	35	Μεβοράχ	Αβραάμ	Ιακώβ	Δέλλα
9	36	Μάγιου	Ιακώβ	Μιχαήλ	Μέρκα
10	57	Χασών		Ισαάκ	Χανά

 

 

1943: Σύνολον 65 [57 Καστοριά,  5 Κεφαλάρι,  1 Άγίας Άννα, 1 στην Οινόη και 1 Μεσοποταμία]. Απεβίωσαν 6 χριστιανόπαιδες [τα δύο εξ αυτών δίδυμα]. Εδώ είναι απαραίτητη μία παρέκβαση. Η Μπέρρυ Ναχμία αναφέρει την περίπτωση του Λεών Μισραχή, ο οποίος είχε έρθει  από τη Σμύρνη νέος στη  Καστοριά, εδώ παντρεύτηκε, έκανε οικογένεια και είχε κρατήσει «άθελά του» την τουρκική υπηκοότητα – αυτή ήταν που τον έσωσε καθώς  οι Γερμανοί τον άφησαν ελεύθερο, αυτόν και την οικογένειά του².

 Από μία αίτησή του, της 6^ης Ιουνίου 1946, φαίνεται ότι επέζησαν και επανήλθαν, μετά τον πόλεμο, στη Καστοριά. Με την αίτησή του ο Λεών Μισραχή ζητά να του δοθεί αντίγραφο της ληξιαρχικής πράξεως του γάμου του καθώς και των γεννήσεων των τέκνων του Σολομών [1929], Μωϋσή [1933], Ρεβέκκας [1939] και Ιακώβ [1943]. Επομένως, ο Ιακώβ Μισραχή δεν φαίνεται στα μητρώα αρρένων του Δήμου που δημοσιεύονται εδώ. Και αυτό σημαίνει ότι υπάρχει πάντα ένας αριθμός νεογεννήτων, τα οποία, για διαφόρους λόγους, δεν είχαν καταγραφεί στα μητρώα, με αποτέλεσμα τα νήπια ή τα παιδιά τα οποία ακολούθησαν τους γονείς τους στα τραίνα θα ήταν περισσότερα από όσα μπορεί να μάθουμε από τα διάφορα αρχεία.. Την οικογένεια Λεών Μισραχή αναφέρει και η Στέλλα Σαλέμ  στο βιβλίο της το οποίον πρόσφατα κυκλοφόρησε – γράφει χαρακτηριστικά³: «Η οικογένεια του Λέων Μισραχή με τη σύζυγό του Εσθήρ και τα 4 παιδιά τους παρέμειναν στο στρατόπεδο Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη ως τούρκοι υπήκοοι.».Στο ίδιο βιβλίο η συγγραφέας αναφέρεται στο μεγάλο αριθμό αδήλωτων γεννήσεων προηγούμενων ετών, οι οποίες δηλώθηκαν τα έτη 1935 και 1936.

 

Ε’.Ετήσιον Μητρώον

Των γεννηθέντων Αρρένων το έτος 1944 του Δήμου Καστορίας Νομού και Επαρχίας Καστορίας.

 

α/α	α/μ	ΕΠΩΝΥΜΟ	ΚΥΡΙΟ ΟΝΟΜΑ	ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ	ΟΝΟΜΑ ΜΗΤΡΟΣ
1	1	Αλμπάλας	Μπίτης	Ισαάκ	Πορόνα
2	28	Ρούσσου	Ισαάκ	Ιακώβ	Αλέγρα

 

 

1944: Σύνολον 39 [36 από τη Καστοριά, 3 από τον Απόσκεπο]. 5 από τα νεογέννητα διαγράφονται  και στη στήλη Παρατηρήσεις σημειώνεται για το καθένα ότι «απεβίωσεν», διαγράφονται, επίσης με κόκκινο μολύβι, και τα δύο νεογέννητα των Εβραίων  χωρίς καμία ένδειξη στις παρατηρήσεις – αυτά τα δύο, απλώς, δεν υπάρχουν πλέον στην πόλη.

Μετά τον πόλεμο στις καταστάσεις των ετών 1945, 1946 και 1947 υπάρχουν τα ονοματεπώνυμα τριών νηπίων εβραίων, όπως φαίνεται παρακάτω:

Το έτος 1945 γεννώνται συνολικά 49 άρρενα [42 Καστοριά και 7 Κεφαλάρι] πέθαναν 6. Δεν υπάρχει ισραηλίτης εγγεγραμμένος στο μητρώο του έτους.

Το 1946, συνολικά 52 [43 Καστοριά και 9 Κεφαλάρι]. Υπάρχει ένα νεογέννητο στον αριθ. 17: 1(17). Ελιάου Ισαάκ, του Ματθαίου και της Θεοδώρας. Σε άλλη κατάσταση, με το ίδιο θέμα, διαγράφεται χωρίς να υπάρχει καμία διευκρίνιση στις Παρατηρήσεις.

Τέλος κατά το έτος 1947 γεννήθηκαν συνολικά 66 και απεβίωσαν 5. Ανάμεσα στα 66 υπάρχουν και δύο νεογέννητα ισραηλιτικών οικογενειών:1(24). Κοέν Σολομών της Εστέρ και του Πέπο και 2(36.) Μιράντα(ς) Ηλίας, της Λίζας και του Αλβέρτου.

Η συγκεντρωτική εικόνα των αρρένων χριστιανών και  ισραηλιτών που γεννήθηκαν στη Καστοριά κατά το διάστημα 1940-1944 παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα⁴:

 

Ετος	Γεννηθέντες άρρενες: Χριστιανοί - Ισραηλίτες
1940	62[48 – 14], [45-13]
1941	32[29 –  3]
1942	61 [52 -  9], [50-9]
1943	63[53 – 10],[47-10]
1944	36 -  2

 

 

Όπως φαίνεται, από τα 4 πρώτα έτη 1940-1943 στα οποία μπορεί να υπάρξει σύγκριση των γεννήσεων χριστιανών – ισραηλιτών, προκύπτει ότι ο αριθμός των γεννήσεων των ισραηλιτών είναι μεγαλύτερος  από το αντίστοιχο ποσοστό [10%]  των νεογεννήτων  το οποίον, περίπου,  αναλογούσε, στους Ισραηλίτες, ως ποσοστό του αντιστοίχου μέρους αυτών επί του συνολικού πληθυσμού της πόλεως. Αισθητά μειωμένος είναι ο αριθμός γεννήσεων του έτους 1941στο σύνολον, (αλλά περισσότερο στους ισραηλίτες), και η συνολική μείωση αυτή πρέπει να οφείλεται, κυρίως, στην επιστράτευση των ανδρών λόγω του πολέμου.

Από τα μητρώα διασώζονται τα ονοματεπώνυμα 38 αρρένων νηπίων ισραηλιτικών οικογενειών – δεν έχει συμπληρωθεί μόνο το κύριο όνομα του βρέφους της Χανά και του Ισαάκ Χασών, το οποίο γεννήθηκε το έτος 1943. Στα 38 ονοματεπώνυμα των νηπίων προστίθενται και τα 76 των γονέων τους. Επίσης, 10 των παππούδων από την πλευρά του πατρός και 12 από την πλευρά της μητρός στα δύο έτη 1941 και 1942 κατά τα οποία συμπληρώνεται αντίστοιχη στήλη στα μητρώα αρρένων. Ενίοτε σώζεται και το επάγγελμα του πατρός: είναι γυρολόγος, υφασματέμπορος, έμπορος ψιλικών, γνωστά επαγγέλματα εβραίων - γνωστές καταστάσεις μίας, συνήθως, δύσκολης καθημερινής ζωής για τους περισσότερους.

Οι ισραηλίτες, παππούδες γονείς και νήπια,  (των οποίων τα ονοματεπώνυμα διασώζονται σε αυτά τα μητρώα) ανέρχονται στους 136 και από αυτούς οι περισσότεροι – σχεδόν όλοι – επιβιβάστηκαν με τη βία στα τραίνα του συρμού της 1^ης Απριλίου 1944.

Συνολικά 38 άρρενα τέκνα εβραϊκών οικογενειών γεννήθηκαν κατά το διάστημα  1940 – πρώτοι μήνες του 1944,  στο Δήμο Καστοριάς, περίπου τόσα θα ήταν και τα κορίτσια εκείνα, τα οποία γεννήθηκαν κατά το ίδιο διάστημα . Αθροιστικά υπήρχαν, περισσότερα από 75 τέκνα Εβραίων, τα οποία τον Μάρτιο του 1944 θα είχαν το καθένα ηλικία  από τέσσερα έτη έως μερικές ημέρες. Κοντά στις μητέρες τους, τα μικρότερα στην αγκαλιά τους, στοιβάχτηκαν και αυτά στο συρμό των τραίνων κάνοντας το μεγάλο ταξίδι της ζωής τους. Αυτό θα ήταν και το τελευταίο.

Όλες οι ζωές των ανθρώπων - αυτών που δολοφονήθηκαν επειδή ήταν εβραίοι - είναι πολύτιμες και οι τρόποι που συνέβη το γεγονός του αφανισμού σταματούν το νου του ανθρώπου.   Υπάρχει όμως κάτι που ευρίσκεται έξω και πέρα από την φρίκη της καθημερινής βιομηχανίας θανάτων. Είναι η μεταχείριση των μικρών παιδιών και η αντιμετώπιση των μεγάλων στην ηλικία ανθρώπων, καθώς και όσων είναι ασθενείς ή ανάπηροι. Η συμπεριφορά των επικυρίαρχων απέναντι σε αυτά τα πλάσματα και στην αδυναμία τους κινείται στη περίπτωση της Σοά μακριά, πέρα και από τον χώρο του ζόφου. 

Έτσι όσοι Εβραίοι της Καστοριάς δολοφονήθηκαν, εκατοντάδες ήσυχοι άνθρωποι ριζωμένοι στα χώματα εκείνα για εκατοντάδες χρόνια, εργατικοί, νομοταγείς, φορείς μιας σπουδαίας παραδόσεως,  οι σειρές όλων αυτών είναι τοποθετημένες ανάμεσα στα νήπια και τους υπερήλικες, ανάμεσα στα βρέφη και τους ασθενείς ή ανάπηρους. 

Διαβάζοντας τη νεότερη έκδοση της Μπέρρυς Ναχμία διαπίστωσα ότι περιγράφει αυτό που καθένας φοβάται πως θα συμβεί σε τέτοιες περιστάσεις. Είναι η στιγμή που με φωνές και απειλές κατέβασαν όλους τους εγκλείστους κάτω, στον απέναντι δρόμο. «Μητέρες με νεογέννητα στην αγκαλιά τους. Μικρά παιδιά μόνα τους να κλαίνε . Γέροι, γριές, παράλυτοι, ανάπηροι που δεν μπορούσαν να πάρουν τα πόδια τους, τους σέρνανε με λύσσα να κατέβουν στον δρόμο και να σταθούν σε δύο γραμμές.²».  Ανάμεσα σε αυτόν τον κόσμο, ακριβώς όπως τον είδε και τον περιγράφει η Μπέρρυ Ναχμία, ήταν και οι δεκάδες τα νήπια των Εβραίων της Καστοριάς, εκείνα τα οποία γεννήθηκαν κατά το διάστημα 1940 -1944, μαζί με τις μητέρες τους.

 Όμως εδώ θέλω να σταματήσω: η πραγματικότητα των νηπίων και η μαζική δολοφονία τους πριν ακόμη καταλάβουν τη ζωή δεν έχει ανάγκη σχολιασμού, ούτε υπάρχουν χρήσιμες ή ενδιαφέρουσες απόψεις για τον αφανισμό των ανθρώπων μεγάλης ηλικίας, των ασθενών ή αναπήρων. Σταματά ο νους του ανθρώπου μπροστά στο απόλυτο κακό.

 

Ξαναγράφω, εν είδει προσευχής, τα ονόματα των δύο νεογέννητων του έτους 1944 του Μπίτη Αλμπάλα γιου του Ισαάκ και της Πορόνας και του Ισαάκ Ρούσσου γιου του Ιακώβ και της Αλέγρας, τα σκέφτομαι όπως θα ήταν τυλιγμένα στα ρουχαλάκια με τα οποία φάσκιωναν τα βρέφη οι εβραίες μητέρες, σκέφτομαι και τα άλλα μικρά παιδιά, κορίτσια και αγόρια της Καστοριάς  και σταματώ εδώ. Άλλοι, αργότερα, θα αξιοποιήσουν το πρωτογενές υλικό και θα σημειώσουν περισσότερα και πιο καίρια για τα γεγονότα εκείνα, τα οποία ξεκίνησαν στη Καστοριά τις τελευταίες ημέρες του Μαρτίου 1944.

 

 

 

Εικόνα. Το φύλλο μητρώου αρρένων Καστοριάς έτους 1942.

 

 

 

 

 

 

 

 

Σημειώσεις

 

1.Ναχμίας, Μπέρρυ, Κραυγή για το αύριο. Αρ.76859. Επιμέλεια- επίμετρο: Οντέτ Βαρών – Βασάρ, δεύτερη έκδοση, Αθήνα, εκδόσεις Αλεξάνδρια και Ρίτα Ναχμία – Βεντούρα, 2020, σ.367. 

Η Μπέρρυ αναφέρεται στη δεύτερη σύζυγο του πατέρα της, όταν γράφει στο βιβλίο της: «Αργότερα τέσσερα άλλα μικρότερα αδελφάκια προστέθηκαν χρόνο με τον χρόνο από τη μητριά μου.».

Επίσης, στο υποκεφάλαιο «24 Μαρτίου 1944» θα σημειώσει «Η γιαγιά μου και η μητριά μου σιγομουρμούριζαν στην κουζίνα – όλο και κάτι ετοιμάζουν μέσα!». Για το πρωϊνό της 24^ης θα συμπληρώσει σε δύο μέρη: «Να βοηθήσω κι αυτήν [τη γιαγιά] και τη μητριά μου»  και «πήρα τη γιαγιά, τ’ αδελφάκια μου, τη μητριά μου…». Η τελευταία φορά που θα τους δει είναι στον Σταθμό του Άουσβιτς – γι αυτήν τη συνάντηση θα γράψει: «Δεν τελειώνω τη φράση μου, όταν βλέπω να περνά δίπλα μου ένα καμιόνι γεμάτο με τους δικούς μου. Αχ ο μπαμπάς μου, τον βλέπω να κρατά τα τέσσερα μικρά αδελφάκια μου στα γόνατά του, και δίπλα του η μητριά μου.». Η Μπέρρυ Ναχμία στο βιβλίο της, όταν αναφέρεται στη δεύτερη σύζυγο του πατέρα της την αποκαλεί πάντοτε «μητριά» χωρίς αυτό να φαίνεται ότι προέρχεται, κατ’ ανάγκην, από μία αντιπάθεια προς το πρόσωπό της.

Πάντως, σύμφωνα με το Μητρώο, ο Ιακώβ Κασσούτο του Ισραήλ, με έτος γεννήσεως 1940, απεβίωσε στη Καστοριά. Πιθανόν να γεννήθηκε τον επόμενο χρόνο αγόρι, Ιακώβ επίσης, του οποίου δεν υπήρξε εγγραφή στα μητρώα του Δήμου και αυτό θα ήταν τότε το μικρότερο από τα 4 αδελφάκια της Μπέρρυς Ναχμία. Πάντως, δεν αποκλείεται και η περίπτωση της παρουσίας ενός νηπίου με ίδιο ονοματεπώνυμο ακριβώς, αλλά από μία διαφορετική οικογένεια της Καστοριάς, από αυτήν της Μπέρρυς Ναχμία.

2. Ναχμίας, Μπέρρυ, ό.π. στη σ.58

3. Σαλέμ, Στέλλα, Τα χαμένα παιδιά της Θεσσαλονίκης. Παιδιά σχολικής ηλικίας, Θεσσαλονίκη, «επίκεντρο, 2022,σ.333.

Σύμφωνα με τη Σαλέμ τα εβραιόπουλα που δηλώθηκαν στο Ληξιαρχείο Θεσσαλονίκης από το 1925  έως το 1943 ήταν 21.616 και από αυτά 6.071 δηλώθηκαν από το 1937 έως το 1943. Και κατά τα έτη 1940 έως 1943 είχαν δηλωθεί αντιστοίχως 803, 702,  935 και 119 νήπια. Τα τελευταία 119 νήπια  θα ήταν μερικών ημερών ή ολίγων μηνών το καθένα όταν βιαίως στοιβάχθηκαν στα τραίνα.                                                                                                                                                                    

Από τα 1710 παιδιά που γράφηκαν στο μητρώο αρρένων του 1935 τα 644 είχαν γεννηθεί κατά τα προηγούμενα έτη, ομοίως, και τα 285 από τα 1201 που είχαν δηλωθεί το 1936.  Μία πιθανή εξήγηση κατά τη συγγραφέα αποτελεί το γεγονός ότι αυτή τη περίοδο υπήρξε σημαντική μετακίνηση εβραίων της Θεσσαλονίκης προς την Παλαιστίνη [και τη Γαλλία]  για την οποία ήταν απαραίτητη η έκδοση διαβατηρίου και φυσικά και η έκδοση του αντίστοιχου πιστοποιητικού γεννήσεως.

4.Ο πρώτος αριθμός  στον πίνακα δηλώνει τα νεογέννητα στη πόλη της Καστοριάς, οι αριθμοί στις πρώτες αγκύλες αναφέρονται στα παιδιά των χριστιανικών και εβραϊκών οικογενειών αντιστοίχως,  ενώ οι αριθμοί στις δεύτερες αγκύλες στα νήπια που είχαν επιζήσει μέχρι την ημέρα της ολοκληρώσεως και υπογραφής των Μητρώων.